Chỉ định thầu hiệu quả: Thước đo đúng trong quản lý đầu tư công

(MSC)-Chỉ định thầu hiệu quả đang trở thành vấn đề được quan tâm trong bối cảnh đổi mới quản lý đầu tư công tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc hiểu đúng và đánh giá đúng hiệu quả của chỉ định thầu vẫn còn nhiều bất cập trong thực tiễn.

Chỉ định thầu hiệu quả là gì trong bối cảnh hiện nay?

Một thực tế dễ nhận thấy là, trong nhiều trường hợp, hiệu quả của chỉ định thầu thường được quy giản thành yếu tố “rút ngắn thời gian”. Quan điểm này xuất phát từ đặc điểm nổi trội của chỉ định thầu là không phải tổ chức cạnh tranh rộng rãi, qua đó giúp đẩy nhanh tiến độ lựa chọn nhà thầu và triển khai dự án. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở tiêu chí tiến độ, việc đánh giá hiệu quả sẽ trở nên phiến diện và không phản ánh đúng bản chất kinh tế – kỹ thuật của hoạt động đầu tư công.
Về phương diện lý luận, hiệu quả trong đấu thầu nói chung và chỉ định thầu nói riêng phải được tiếp cận trên cơ sở tổng hợp nhiều tiêu chí, bao gồm: hiệu quả kinh tế, hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả xã hội. Trong đó, hiệu quả kinh tế thể hiện ở việc tối ưu hóa chi phí, đảm bảo sử dụng tiết kiệm và hợp lý nguồn vốn; hiệu quả kỹ thuật phản ánh ở chất lượng công trình, sản phẩm, dịch vụ; còn hiệu quả xã hội gắn với tính minh bạch, công bằng và trách nhiệm giải trình trong quá trình lựa chọn nhà thầu.
Xét dưới góc độ này, chỉ định thầu bộc lộ một mâu thuẫn nội tại: trong khi nó giúp tối ưu hóa thời gian, thì lại làm suy giảm cơ chế cạnh tranh – yếu tố cốt lõi để đảm bảo hiệu quả kinh tế trong đấu thầu. Sự thiếu vắng cạnh tranh khiến cho giá trúng thầu khó phản ánh đầy đủ quy luật cung – cầu của thị trường, từ đó làm gia tăng nguy cơ đội giá, thất thoát ngân sách hoặc lựa chọn nhà thầu chưa tối ưu.
Không chỉ dừng lại ở khía cạnh kinh tế, việc thiếu cạnh tranh còn đặt ra thách thức lớn về minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trong đấu thầu rộng rãi, quá trình cạnh tranh tự thân đã đóng vai trò như một cơ chế giám sát hiệu quả, buộc các bên phải tuân thủ quy định và nâng cao chất lượng hồ sơ dự thầu. Ngược lại, với chỉ định thầu, nếu không có các cơ chế kiểm soát thay thế đủ mạnh, quá trình lựa chọn nhà thầu rất dễ bị chi phối bởi yếu tố chủ quan, thậm chí phát sinh tiêu cực.
Từ thực tiễn triển khai, có thể thấy rằng hiệu quả của chỉ định thầu không phụ thuộc vào bản thân hình thức này, mà phụ thuộc chủ yếu vào cách thức tổ chức thực hiện và năng lực quản trị của chủ đầu tư, bên mời thầu. Khi các điều kiện áp dụng được xác định đúng, việc lựa chọn nhà thầu dựa trên cơ sở đánh giá năng lực, kinh nghiệm và khả năng đáp ứng yêu cầu thực tế, đồng thời đi kèm với cơ chế kiểm soát giá và giám sát chặt chẽ, chỉ định thầu hoàn toàn có thể mang lại hiệu quả cao, đặc biệt trong các tình huống cấp bách.
Ngược lại, nếu chỉ định thầu bị lạm dụng hoặc thực hiện một cách hình thức, thiếu căn cứ, thì không những không nâng cao hiệu quả đầu tư mà còn làm suy giảm niềm tin vào tính minh bạch của hệ thống đấu thầu, gây ra những hệ lụy lâu dài về kinh tế và xã hội.

Do đó, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là hạn chế hay mở rộng chỉ định thầu một cách cơ học, mà là cần tái định vị “thước đo hiệu quả” của hình thức này theo hướng toàn diện và thực chất hơn. Theo đó, hiệu quả của chỉ định thầu phải được đánh giá trên ba trụ cột cơ bản: (i) đảm bảo tiến độ trong những trường hợp thực sự cần thiết; (ii) kiểm soát chặt chẽ chi phí, đảm bảo tính kinh tế; và (iii) lựa chọn được nhà thầu có đủ năng lực, qua đó đảm bảo chất lượng công trình, sản phẩm, dịch vụ.
Đồng thời, để bù đắp cho sự thiếu vắng cạnh tranh, cần thiết phải tăng cường các cơ chế kiểm soát nội bộ và bên ngoài, bao gồm: hoàn thiện quy trình thẩm định, nâng cao vai trò của cơ quan giám sát, minh bạch hóa thông tin và tăng cường trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan. Đây chính là điều kiện tiên quyết để chỉ định thầu phát huy đúng vai trò là một công cụ linh hoạt, thay vì trở thành kẽ hở trong quản lý.

Kết luận: Tái định vị thước đo chỉ định thầu hiệu quả
– Tóm lại, chỉ định thầu không phải là một hình thức kém hiệu quả nếu được áp dụng đúng và kiểm soát tốt. Ngược lại, trong những điều kiện phù hợp, nó có thể trở thành giải pháp tối ưu để đảm bảo tiến độ và hiệu quả triển khai dự án. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, cần có sự thay đổi trong tư duy đánh giá, từ chỗ coi trọng tốc độ sang tiếp cận hiệu quả một cách toàn diện, dựa trên cả yếu tố kinh tế, kỹ thuật và quản trị. Đây cũng chính là yêu cầu cấp thiết trong quá trình hoàn thiện thể chế đấu thầu và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công trong giai đoạn hiện nay.

Author: Bùi Thế Anh