Khi nào doanh nghiệp được tự quyết lựa chọn nhà thầu?

Khi nào doanh nghiệp được tự quyết lựa chọn nhà thầu?
Theo quy định tại điểm d khoản 7 Điều 3 Luật Đấu thầu năm 2023 (được sửa đổi, bổ sung tại Luật số 90/2025/QH15), cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp được tự quyết định việc mua sắm trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình đối với trường hợp lựa chọn nhà thầu của doanh nghiệp nhà nước không sử dụng vốn ngân sách nhà nước.
Theo đó, trường hợp doanh nghiệp nhà nước không sử dụng nguồn ngân sách nhà nước thì doanh nghiệp nhà nước được tự quyết định việc lựa chọn nhà thầu trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình theo quy định nêu trên. Trong trường hợp này, doanh nghiệp có thể ban hành quy định mua sắm riêng mà không bắt buộc phải tuân thủ quy định của pháp luật về đấu thầu.
Khi nào được áp dụng chỉ định thầu theo Luật Đấu thầu sửa đổi 2025?
Việc áp dụng chỉ định thầu luôn là nội dung nhạy cảm trong hoạt động lựa chọn nhà thầu, bởi đây là hình thức hạn chế cạnh tranh và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan thanh tra, kiểm toán. Trong bối cảnh Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 90/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025), nhiều chủ đầu tư và bên mời thầu đặt câu hỏi: Khi nào thực sự được áp dụng chỉ định thầu? Và ranh giới pháp lý nằm ở đâu

Dưới đây phân tích theo cấu trúc pháp lý – thực tiễn – quản trị rủi ro, nhằm làm rõ điều kiện áp dụng và những điểm cần đặc biệt lưu ý.
I. Căn cứ pháp lý về chỉ định thầu
Theo quy định tại Điều 23 Luật Đấu thầu 2023 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025), chỉ định thầu là hình thức lựa chọn nhà thầu trong đó bên mời thầu lựa chọn trực tiếp một nhà thầu đáp ứng yêu cầu để thương thảo và ký kết hợp đồng.
Đây là ngoại lệ của nguyên tắc cạnh tranh, chỉ được áp dụng khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.
Các văn bản liên quan gồm:
Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15
Luật số 90/2025/QH15
Các nghị định hướng dẫn thi hành của Chính phủ
Luật không cho phép mở rộng hoặc suy diễn thêm các trường hợp chỉ định thầu ngoài quy định.
II. Các trường hợp được áp dụng chỉ định thầu
1. Trường hợp cấp bách, khẩn cấp
Áp dụng khi cần:
Khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, sự cố bất khả kháng
Bảo đảm quốc phòng, an ninh
Xử lý tình huống khẩn cấp đe dọa tính mạng, tài sản
Điểm mấu chốt ở đây là yếu tố thời gian không cho phép tổ chức đấu thầu rộng rãi.
Tuy nhiên, việc xác định “cấp bách” phải có căn cứ cụ thể và được người có thẩm quyền quyết định.
2. Gói thầu mang tính bí mật nhà nước
Khi nội dung gói thầu liên quan đến bí mật quốc gia, an ninh, quốc phòng mà việc tổ chức đấu thầu rộng rãi có thể làm lộ thông tin.
3. Gói thầu có tính độc quyền
Trường hợp:
Chỉ có một nhà thầu có khả năng cung cấp
Hàng hóa, dịch vụ có bản quyền, công nghệ độc quyền
Không có sản phẩm tương đương trên thị trường
Đây là trường hợp thường gây tranh luận trong thực tế, vì việc chứng minh “độc quyền” phải có tài liệu xác thực, không thể chỉ dựa trên ý kiến chủ quan.
4. Gói thầu có giá trị nhỏ trong hạn mức luật định
Luật quy định hạn mức nhất định cho chỉ định thầu đối với gói thầu giá trị nhỏ. Tuy nhiên, dù trong hạn mức, vẫn phải bảo đảm đáp ứng điều kiện áp dụng.
Giá trị nhỏ không đồng nghĩa với mặc nhiên được chỉ định thầu.
III. Bản chất pháp lý của chỉ định thầu
Chỉ định thầu không phải là “quyền lựa chọn tùy ý”, mà là:
Công cụ xử lý tình huống đặc biệt
Giải pháp khi cạnh tranh không khả thi
Ngoại lệ được kiểm soát chặt
Vì vậy, mọi quyết định áp dụng chỉ định thầu đều gắn với trách nhiệm cá nhân của người phê duyệt.
IV. Sai sót thường gặp trong thực tiễn
Qua rà soát nhiều hồ sơ thực tế, một số sai sót phổ biến gồm:
1. Lạm dụng lý do “cấp bách”
Nhiều trường hợp thời gian gấp do chậm trễ nội bộ nhưng lại viện dẫn lý do cấp bách để chỉ định thầu. Đây là lập luận không được chấp nhận khi thanh tra kiểm tra.
2. Hiểu sai về tính độc quyền
Không phải nhà cung cấp duy nhất tại địa phương là “độc quyền”. Luật yêu cầu chứng minh không có sản phẩm thay thế tương đương.
3. Không lập đầy đủ hồ sơ giải trình
Hồ sơ thiếu căn cứ pháp lý, thiếu tài liệu chứng minh điều kiện áp dụng.
V. Quản trị rủi ro khi áp dụng chỉ định thầu
Trước khi quyết định chỉ định thầu, cần tự rà soát:
Gói thầu có thuộc đúng trường hợp luật cho phép không?
Có đủ tài liệu chứng minh tính cấp bách hoặc độc quyền không?
Văn bản phê duyệt có nêu rõ căn cứ điều khoản cụ thể không?
Nếu thanh tra kiểm tra, hồ sơ có đủ cơ sở bảo vệ quyết định không?
Nếu một trong các câu hỏi trên chưa có cơ sở vững chắc, nên cân nhắc hình thức khác an toàn hơn.
VI. Điểm mới đáng chú ý sau sửa đổi 2025
Sau khi Luật sửa đổi 90/2025/QH15 có hiệu lực, xu hướng quản lý thể hiện rõ:
Siết chặt điều kiện áp dụng
Tăng trách nhiệm người phê duyệt
Đẩy mạnh thực hiện trên hệ thống điện tử
Minh bạch hóa quy trình
Điều này cho thấy chính sách hướng tới giảm lạm dụng chỉ định thầu và tăng cạnh tranh công khai.
VII. Nhận định chuyên gia
Chỉ định thầu không phải là giải pháp để rút ngắn thủ tục, mà là:
Giải pháp tình thế trong trường hợp đặc biệt, cần được áp dụng thận trọng và có hồ sơ chứng minh đầy đủ.
Trong bối cảnh tăng cường thanh tra và số hóa quy trình đấu thầu, mọi quyết định lựa chọn hình thức đều để lại dấu vết và có thể bị rà soát lại nhiều năm sau.
Do đó, lựa chọn hình thức đúng ngay từ bước lập kế hoạch là yếu tố then chốt bảo đảm an toàn pháp lý.

Theo quy định của Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Luật số 90/2025/QH15, chỉ định thầu chỉ được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt, có điều kiện chặt chẽ và phải được giải trình rõ ràng.
Việc lạm dụng hoặc hiểu sai điều kiện áp dụng có thể dẫn đến rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho chủ đầu tư và cá nhân liên quan.
Nếu doanh nghiệp hoặc chủ đầu tư cần rà soát điều kiện áp dụng chỉ định thầu hoặc các hình thức lựa chọn nhà thầu khác theo Luật mới 2025, mscvn.vn sẵn sàng hỗ trợ tư vấn chuyên sâu, cập nhật và phù hợp thực tiễn triển khai.

Author: Bùi Thế Anh